Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Baş katibi Antoniu Quterreş bildirib ki, dünyada istifadəyə verilən yeni bərpa olunan enerji stansiyalarının 91 faizində elektrik enerjisinin istehsalı artıq fosil yanacaq alternativləri ilə müqayisədə daha ucuz başa gəlir.
BMT-nin strukturları, Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyi (IRENA), Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF), Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA), Dünya Bankı və İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) dəstəyi ilə yeni bir hesabat dərc olunub.
Hesabata görə, texnoloji yeniliklər, rəqabətli təchizat zəncirləri və miqyas iqtisadiyyatları nəticəsində azalan xərclər, bərpa olunan enerji mənbələrinin fosil yanacaqlara qarşı qiymət üstünlüyünü qoruyub saxlamasına səbəb olub.
Ötən il kilovatsaat başına enerji istehsalı baxımından günəş enerjisi fosil yanacaqlardan 41%, dənizüstü külək enerjisi isə 53% daha ucuz başa gəlib. Quru külək enerjisi isə bərpa olunan enerji mənbələri arasında ən ucuz elektrik istehsalı üsulu kimi önə çıxıb.
Dünya üzrə ötən il istifadəyə verilən bərpa olunan enerji gücü 15.1% artaraq 582 giqavat təşkil edib. Bu göstərici, 2000-ci ildən bəri illik artım baxımından ən yüksək səviyyə kimi qeydə alınıb.
2024-cü ildə istifadəyə verilən bərpa olunan enerji layihələri sayəsində 57 milyard dollar dəyərində fosil yanacaq istifadəsinin qarşısı alınıb və bu layihələrin 91%-i yeni fosil yanacaq layihələri ilə müqayisədə daha ucuz elektrik istehsal edib.
Texnologiyaların inkişafı və təchizat zəncirlərinin güclənməsi ilə bərpa olunan enerjidə irəliləyişlər davam etsə də, qısamüddətli çətinliklər hələ də mövcuddur. Ticarət siyasətləri və tariflər, xammal ilə bağlı problemlər və xüsusilə Çin başda olmaqla inkişaf edən istehsal sektoru dinamikaları müvəqqəti olaraq xərcləri artıra bilər.
Avropa və Şimali Amerikada icazə gecikmələri, məhdud şəbəkə gücü kimi struktur problemlər səbəbilə yüksək xərclərin davam edəcəyi gözlənilsə də, Asiya, Afrika və Cənubi Amerikada maliyyətlərin azala biləcəyi vurğulanır.
“Günəş, təmiz enerji dövrünün üzərinə doğur”
Quterreş, “Fürsət Anı: Təmiz Enerji Dövrünü Sürətləndirmək” başlıqlı çıxışında dünyada hazırda münaqişələrin, iqlim xaosunun, artan insan iztirablarının və dərinləşən geosiyasi bölünmələrin başlıqları təyin etdiyi bir dövrdə başqa bir hekayənin də yazıldığını vurğulayıb.
Bu hekayənin təsirinin çox dərin olacağını bildirən Quterreş deyib:
“Tarix boyu enerji insanlığın taleyini müəyyən edib. İndi yeni bir dövrün astanasındayıq. Fosil yanacaqlar artıq yolun sonuna yaxınlaşır. Günəş, təmiz enerji dövrünün üzərinə doğur.”
Quterreş bildirib ki, investisiyalar da bu tendensiyanı təsdiqləyir: keçən il təmiz enerji sahəsinə 2 trilyon dollar sərmayə qoyulub və bu məbləğ fosil yanacaqlara qoyulandan 800 milyard dollar çoxdur.
Son 10 ildə bərpa olunan enerjiyə yatırımlar 70% artıb.
“Bugünkü IRENA məlumatları göstərir ki, günəşdən elektrik istehsalı fosil yanacaqlarla müqayisədə 41%, dənizüstü külək enerjisi 53% daha ucuz başa gəlir. Ümumi mənzərəyə baxdıqda, yeni qurulan bərpa olunan enerji stansiyalarının 90%-dən çoxu yeni fosil yanacaq alternativləri ilə müqayisədə daha ucuz elektrik istehsal edir. Bu təkcə elektrik enerjisində bir dəyişiklik deyil, həm də nələrin mümkün ola biləcəyinə dair bir dəyişikliyi və iqlimlə olan münasibətimizi bərpa etmək imkanıdır.”
Quterreş qeyd edib ki, günəş və külək enerjisi Avropa İttifaqının illik karbon emissiyalarına bərabər miqdarda emissiyanın qarşısını alıb. Bu çevrilmə enerji və cəmiyyətlərin təhlükəsizliyi, ağıllı iqtisadiyyatlar, ictimai sağlamlıq və dayanıqlı inkişaf məqsədləri baxımından da kritik əhəmiyyət daşıyır.
O, bugünkü hesabatın Paris Sazişinin imzalanmasından sonra ötən 10 ildə təmiz enerji sahəsində əldə edilən irəliləyişi göstərdiyini bildirib:
“Bərpa olunan enerji, qlobal quraşdırılmış güc baxımından fosil yanacaqlarla demək olar ki, eyni səviyyəyə çatıb. Bu sadəcə başlanğıcdır. Keçən il inşa edilən yeni enerji gücünün demək olar ki, hamısı bərpa olunan mənbələrdən gəlib. Dünyanın hər qitəsi fosil yanacaqlardan daha çox bərpa olunan enerji gücü əlavə edib və bu mənbələr qlobal elektrik istehsalının təxminən üçdə birini təmin edib.”
“1,5 dərəcə hədəfi görünməmiş təhlükə altındadır”
Quterreş bildirib ki, təmiz enerjidəki artımı “heç bir hökumət, sektor və maraq qrupu” dayandıra bilməyəcək:
“Əlbəttə ki, fosil yanacaq lobbisi buna qarşı çıxmağa çalışacaq və onların nə qədər irəli gedə biləcəyini bilirik, amma bu dəfə uğursuz olacaqlarına heç bu qədər əmin olmamışdım, çünki artıq geri dönüş nöqtəsini keçmişik.”
O, bazar iqtisadiyyatı, enerji təhlükəsizliyi və əlçatanlıq baxımından bərpa olunan enerjidə böyük irəliləyişin olduğunu, lakin bu keçidin dünyada kifayət qədər ədalətli şəkildə baş vermədiyini vurğulayıb.
OECD və Çinin qlobal bərpa olunan enerji gücünün 80%-ni təşkil etdiyini bildirən Quterreş, Braziliya və Hindistanın ümumi payının 10% olduğunu, Afrikanın payının isə cəmi 1,5% olduğunu qeyd edib.
Qlobal temperatur artımını 1,5 dərəcə ilə məhdudlaşdırmaq hədəfinin “görünməmiş təhlükə altında” olduğunu vurğulayan Quterreş bildirib:
“Bu hədəfi əlçatan saxlamaq üçün emissiyaları çox kəskin şəkildə azaltmalı və təmiz enerji keçidini sürətləndirməliyik. Bu bizim fürsət anımızdır. XXI əsrin enerji sistemlərini qurmaq fürsətidir. Bu fürsəti dəyərləndirməliyik.”
O, bu il Braziliyada keçiriləcək COP30 BMT İqlim Zirvəsi ərəfəsində bütün ölkələri daha sürətli hərəkət etməyə, qlobal ticarət siyasətlərinin iqlim siyasətini dəstəkləməsinə və ticarətin bu istiqamətdə aparılmasına çağırıb.
467 milyard dollarlıq fosil yanacaq xərci qarşısı alındı
IRENA-nın Baş direktoru Frankesko La Kamera hesabatla bağlı bildirib ki, hazırda fəaliyyət göstərən bütün bərpa olunan enerji stansiyaları 2024-cü ilin sonuna qədər ümumilikdə 467 milyard dollarlıq fosil yanacaq xərcinin qarşısını alıb.
Yeni bərpa olunan enerji layihələrinin maliyyət, əlçatanlıq, təhlükəsizlik və dayanıqlılıq baxımından fosil yanacaqları geridə qoyduğunu qeyd edən La Kamera deyib:
“Bu uğur illərlə davam edən yenilik, siyasi dəstək və böyüyən bazarların nəticəsidir. Lakin bu irəliləyiş zəmanətli deyil. Artan geosiyasi gərginliklər, ticarət tarifləri və xammal təchizatındakı məhdudiyyətlər bu dinamikanı ləngidə və xərcləri artıra bilər.”
O, enerji keçidinin qazandırdığı üstünlükləri qorumaq üçün beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsinə çağırıb.
